Bongkaras mibalik na sa 

Kadagatan sa Pamilacan 

Rey Anthony H. Chiu 

TAGBILARAN CITY, Bohol, Marso 30, 2012 (PIA) ---Human sa dul-an sa 20 ka tuig nga pagkahanaw, nakompirmar sa usa ka bahan sa mga marine biologists ang pagbalik sa bongkaras sa kadagatan sa Bohol. 

Gikompirmar sa bahan sa Large Marine Vertebrates Project nga nagabase sa Jagna ang pagkaplag pagbalik sa bongkaras, usa ka matang sa balyena nga kaniadto maoy paborito nga gipilak sa mga taga Pamilacan. 

Ang balyena sahi sa ubang matang sa dagkong mananap sa dagat tungod kay inay ngipnan, ang balyena dunay mga sama sa bukog nga hasang sa ilang baba nga maoy mopasabud sa gagmay nga ujap sa iyang paghigop niini gikan sa lawod. 

Gawas sa ujap o krill ug plankton, ang balelan mokaon usab sa gagmay nga mga isda, nooks ug mga bolinaw ug gani giingong ganahan mosunod lamang sa ubang matang sa whale nga mahilig mo-kaon kon may daghang isda nga mo-apong. 

Ang bongkaras o balelan, usa ka tropical nga whale ug maoy ika duha sa mga gagmay nga whales nga dunay streamlined nga lawas nga maoy rason sa ilang pagka-paspas molangoy sa dagat, segun sa www.marinebio.org. 

Gituohang extinct na sa kadagatan sa Bohol human sa katapusang pagpilak sa sama niini niadtong 1993, ang balelan o bongkaras walay kasaligan nga tinubdan sa kasayuran nga natigum, dala na sa kalisud niining hikit-an sa kadagatan tungod sa kaabtik niini. 

Mismo si Dr. Alessandro Ponzo sa Physalus ang mitaho nga niadtong Marso 21 ug 22, samtang usa ka bahan sa mga researchers naghimog survey sa mga dolphins, whales ug dagkong marine mammals sa kadagatan sa Pamilacan, ilang nasigpatan ang bongkaras nga malinawong nagkaon duol sa isla. 

Ng pagbalik sa balelan o bongkaras gituohang usa ka maayong talimad-on tungod kay gawas sa kapun-an na usab ang mga talagsaong talan-awon ug pagbagat sa mga turista sa mga mananap sa dagat sa Bohol, makaayo kini alang sa mga Bol-anong buot kapun-an ang kita sa pagpanagat. 

Agi ug ikadugang sa dolphin ug whale watching tours, ang balelan, butanding o tiki-tiki ikasukip na sa kasagarang dolphin tours nga migamit sa mga sakayan sa mga mananagat. 

Tungod usab niini, mas dako na ang rason nga angay panalipdan ang kadagatan sa Bohol sa tanang matang sa panagat nga makaguba sa kalikopan ug sa balance sa dagat, matud sa mga tig-pasiugda sa adbokasya sa marin resource conservation. (30)

===========

Bohol milagdag kasabutan sa 

“lock-in policy” sa Philhealth 

Rey Anthony H. Chiu 

CORTES, Bohol, Marso 30, 2012 (PIA) –Gilagdaan tali sa Bohol ug sa Philhealth dili pa lamang dugay ang usa ka kasabutan nga magtanyag sa Bohol sa dyutay nga diskwento alang sa pagbayad sa special coverage sa mga Bol-anon sa health insurance. 

Matud ni Gobernador Edgar Chatto, uban sa pagtugot sa Sangguniang Panlalawigan, gilagdaan sa Bohol ang Memorandum of Agreement sa Lock-in Policy sa Philhealth aron ang Bohol makamenos ug dyutay sa bayronon alang sa special universal coverage sa mga kabus nga Bol-anong nalakip sa programa. 

Kahinumduman nga subay sa giplapdang serbisyo sa Philhealth, may kuyog kini nga pag-usbaw sa bayranan sa mga nasakop niini dala na sa kadto na lamang tinud-anay nga kabus ug nasukip sa listahan sa National Household Targetting System (NHTS) ang lukpon sa kagamhanan sa pagsakop sa Philhealth. 

Kaniadto, kadtong mga kabus, bayran sa kagamhanan ang daku-dako nga premium sa kabus pinaagi sa subsidy niini samtang ang nahibiling porsyento abagahon sa lalawigan ug municipal nga kagamhanan. 

Sa kinatibuk-ang coverage alang sa nasakop sa NHTS, nahanaw na usab ang subsidy alang sa ubang kabus nga wala masakop niini. 

Tungod sa kabag-ohan, kadtong dili tantong kabus apan nasakop gihapon sa programa, kinahanglan na nga bayran sa mga local nga kagamhanan. 

Tungod niini, natigum na sa Bohol ang tanang tinugyanang apektado sa kausaban sama sa mayor, ug mga kapitan aron hingpit nga masabtan ang kabag-ohan sa programa. 

Niini, gikasabutan usab sa mga opisyales nga nagtigum nga ang lalawigan sa Bohol u gang mga munisipyo na ang mobayad sa Philhealth alang sa Special Universal Coverage program ug sa regular universal coverage. 

Tungod usab sa lock-in policy, makamenos ug dyutay ang Bohol subay sa diskwento nga gitanyag sa Philhealth niadtong mag lagdaang kasabutan, matud ni Chatto. (30)