Feature: 

Nganong daghang mamatay sa COVID-19?

Nganong daghan ang mamatay sa coronavirus disease (COVID-19)? Pila man ang ihatag sa hatag sa goberno sa tambalanan kon magka-COVID ang usa ka pasyente niini? Dili jud kaha ni kita ray ginegosyo?

Kagahapon, miabut na ang mga namatay sa COVID-19 dinhi sa Bohol nagdto sa 58; 17 niini ang namatay niadtong 2020 samtang 41 na ang namatay sukad misugod ang Enero 2021.

Segun pa sa mga doctor, ang COVID-19 usahay dili mipakita apan nagkamolo nag atake sa imong lawas. Kini hangud mopakita sa kasagaran nga timailhan sa ubo, sip-on ug hilanat, arat nga tutonlan, pagkalibanga, kaluya, labad sa ulo, mga nuka-nuka ug pagkawala sa pantimpla ug panimhot.

Sa grabe nga klase sa COVID-19, mailhan tungod sa kalisud sa pagginhawa, mabaw nga gininhawaan, bug-at ang dughan, hangtud sa pagkawala sa kapasidad nga mosulti ug paglihoklihok. Nagsugod og panghasi dinhi sa Pilipinas niadtong Disyembre 2019, ang COVID mikutlo na sa kapin sa 21 ka libo ka kinabuhing Pilipinhon ug sobra sa duha ka libo na sa tibuok Central Visayas.

Sa pagsulod sa kagaw dinhi sa Bohol dihang unang gikataho nga may local transmission na dinhi, nagsugod na og pang-abut-abut sa mga tambalanan ang mga kaso sa COVID.

Dugang sa mga doctor, kon ang depensa sa lawas, taas ug himsug ang usa ka tawo, hayan masudlan siya sa COVID apan kon makapahiluna sa iyang kaugalingon nga dili magpaduol sa si bisan kinsa, ang kagaw dili makatabok sa lain ug human sa 14 ka adlaw, kaya ra nga bugnoon sa mga sundawo sa lawas ang kagaw nga nang-atake.

Sa usa ka tawo nga arang ka badlongon, laagan ug walay pag-atiman sa lawas, palahubog, panghaw ang baba sa sigarilyo ug nagpermi og pamiga nga magpulawpulaw, ang resistensya sa lawas moubos gayud ug mas sayun na nga malutsan sa kagaw sa COVID. Kini kay ang mga sundawo sa lawas kamolog pakigbugno sa kagaw nga mosulod sama sa tujong (kay kanunay magpatun-og), ubo (dala sa panabako), arat nga tutonlan (dala sa wadwad sa tagayan).

Sa higayon nga magkasakit na ang usa ka tawo, kon kasarangan lamang ang simtomas niini, mahimo nga anha ra sa balay apan kinahanglan gyud nga mag-amping ang ubang sakop sa balay aron dili maangin. Kay kon ang kasarangan nga simtomas, molahus na ngadto sa pagka grabe, hospital na man gyud ang dangatan.

Unsay mapaabut didto sa ospital? Libre man kuno ang ma-COVID?

Oo, kon ang imong ospital nga gisudlan, kadtong mga tambalanan sa kagamhanan nga gitagana alang sa magkaCOVID. Apan, silang tanan nga tambalanan karon, puno na. O, dili ka na pwede nilang dawaton kay reklamador ka rabang dako, di ka mosugot og naay makakita nimong nagluhaluha nag inubo apan walay plema nga mogawas bisag halos malangkat na ang imong baga.

Dili pod gyud modawat ang ospital kon wala na silay kabutangan nimo. Ibutang sa hunahuna, kanang moginhawa ka nga ping-ot imong ilong, unja gibutangan og basa nga lavacara ang imong ilong. Unja tungatunga sa imong pagsinghot, moatake ang hutoy nga makalilisang.

Walay nurse nga moduol nimo nga dili magbutang sa kaugalingong panalipod. Tag P250 ang matag Personal Protective Equipment (PPE) nga imong bayran matag duol sa nurse nimo. Kausa ra gamit, kay makatakod na man kadto, hukason dayun ug ilabug sa basurahan nga pulos ginamitan nga PPE. Mag PPE usab ang doctor nga moduol ug mag-atiman nimo, ang tiglimpyo sa imong kwarto, mag PPE. Mag-ilis matag sulod niya sa imong kwarto. Mobayad papod ka sa kwarto ug sa kaon. Matag adlaw. 

Sa kalisud sa imong pagginhawa, resitahan ka og tambal: Tocilizumab nga tag P24,000 ang usa ka vial ug remdesivir nga tag P1,200 ngadto sa P8,000 ang vial sulod sa 7 ka adlaw. Kana kon maayo ka na sa 7 ka adlaw, mao nga P56 mil na na daan. Ang remdesivir kasamtangan nga gigamit isip dugang tambal sa mga pasyente nga naCOVID, kini matud pa mopamubo sa lanat sa kadugayon sa sakit niadtong mga tawo nga may taas nga kakuyaw nga magrabehan sa sakit.

Naa pa gyud daghan pang tambal nga idapat, depende sa kamahalon sa doktor nga miatiman ug miabag sa pag-atiman kanimo. Kwentaha na daan ang Professional fees nga naa sa P8,000 ngadto sa P30 mil matag doktor, depende sa kamahalon niini. Ang doctor nga moatiman kanimo, magsul-ob sa mas taas nga klase sa PPE, imo nang bayaran. Kon magkanunay og duaw imong duktor, kinahanglan na nga iprenda imong basakan og kalubihan.

Niining tanan, sa walo ngadto sa 14 ka adlaw nimo nga pagka-ospital, kon sa pribadong hospital ka, P22 mil ra ang bayaran sa PhilHealth.

Di pod pwede nga mopalit kas tambal gikan sa mga botika kay mga ospital ray gitugotan nga magtinir niini tungod sa pandemya. Kon kintahay makapalit ka niini sa gawas, hayan giilad ra pod ka. Andama na ang imong P300 mil nagdto sa tunga sa milyon. Kon wala ka ani, maapil gyud kas statistics dugang sa 58 nga namatay na.

Mao nga ikaw, sa dili pa ka mag garagarag gawas gawas sa inyong balay, pagmask, pagfaceshield kon mahimo, pagdalag alcohol para kanunay kang manghunaw, ug ajaw judo g duol-duol sa daghang tawo.

Inig abut sa balay, hukasa ang imong gisul-ob, iitsa sa palanggana nga naa nay sabon og tubig, samtang ikaw, kaligo dayun sa dili pa moduol sa mga kauban sa balay.

Ug pagpabaluna.

Unsa nahadlok ka kay ang gibakunahan, mamatay kuno human sa duha ka tuig? Kadtong mga wa bakunahi, moabut kahag tuig nga di matakdan? Napulo ug upat ka adlaw ra, impas na ang tanan, nagbilin ka pag utang.

Kon dili ka, naa ra na nimo. Naa pa man kaha kay libolibo? Kay kon wala, nah, magkabulibuli ka, dili pa pad makasud-ong imong mga mahal sa kinabuhi inig ka tigok nimo.

Ilubong kang way embalsamasyon kay way punerarya nga mangahas og kamkam sa imong patayng lawas kay mananakod kang dako bisag patay na ka. (rahc/PIA-7/Bohol)

WALAY KOMO SA MAG-AMPING UG DI MAGPASAGAD SA LAWAS. Kontra sa COVID-19 ang himsug ug maampingon nga tawo kay dinhi mabugto ang pagkanitkanit sa iyang pagpanakod, segun pa sa mga eksperto. Sa mga nagpasagad, ang kagaw naa na ninyo karon, moubos pa gani ang inyong resistensya, mogawas gyud ang simtomas. (PIA Bohol)

TAG P24 MIL ang vial nga kinahanglang itupok kon moabut na gani sa grabe ang imong COVID-19, ug tabangon ka na. (PIA Bohol)

TAG P8,000 ang matag injection, ihatag kausa matag adlaw sa sunod nga 7 ka adlaw. Nan, mangutana pa ba kon nganong mahal ang ihatag sa goberno sa ospital kon magpatambal sa COVID-19? (PIA Bohol)